Wednesday, October 29, 2014

Eisenhower Box

How to be More Productive and Eliminate Time Wasting Activities by Using the “Eisenhower Box”

Dwight Eisenhower lived one of the most productive lives you can imagine.
Eisenhower was the 34th President of the United States, serving two terms from 1953 to 1961. During his time in office, he launched programs that directly led to the development of the Interstate Highway System in the United States, the launch of the internet (DARPA), the exploration of space (NASA), and the peaceful use of alternative energy sources (Atomic Energy Act).
Before becoming president, Eisenhower was a five-star general in the United States Army, served as the Supreme Commander of the Allied Forces in Europe during World War II, and was responsible for planning and executing invasions of North Africa, France, and Germany.
At other points along the way, he served as President of Columbia University, became the first Supreme Commander of NATO, and somehow found time to pursue hobbies like golfing and oil painting.
Eisenhower had an incredible ability to sustain his productivity not just for weeks or months, but for decades. And for that reason, it is no surprise that his methods for time management, task management, and productivity have been studied by many people.
His most famous productivity strategy is known as the Eisenhower Box and it’s a simple decision-making tool that you can use right now. Let’s talk about how to be more productive and how Eisenhower’s strategy works.

The Eisenhower Box: How to be More Productive

Eisenhower’s strategy for taking action and organizing your tasks is simple. Using the decision matrix below, you will separate your actions based on four possibilities.
  1. Urgent and important (tasks you will do immediately).
  2. Important, but not urgent (tasks you will schedule to do later).
  3. Urgent, but not important (tasks you will delegate to someone else).
  4. Neither urgent nor important (tasks that you will eliminate).
The great thing about this matrix is that it can be used for broad productivity plans (“How should I spend my time each week?”) and for smaller, daily plans (“What should I do today?”).
Here is an example of what my Eisenhower Box looks like for today.
how to be more productive

The Difference Between Urgent and Important

What is important is seldom urgent and what is urgent is seldom important.
-Dwight Eisenhower
Urgent tasks are things that you feel like you need to react to: emails, phone calls, texts, news stories. Meanwhile, in the words of Brett McKay, “Important tasks are things that contribute to our long-term mission, values, and goals.” [1]
Separating these differences is simple enough to do once, but doing so continually can be tough. The reason I like the Eisenhower Method is that it provides a clear framework for making the decisions over and over again. And like anything in life, consistency is the hard part.
Here are some other observations I’ve made from using this method.

Elimination Before Optimization

A few years ago, I was reading about computer programming when I came across an interesting quote:
“No code is faster than no code.” [2]
In other words, the fastest way to get something done — whether it is having a computer read a line of code or crossing a task off your to-do list — is to eliminate that task entirely. There is no faster way to do something than not doing it at all. That’s not a reason to be lazy, but rather a suggestion to force yourself to make hard decisions and delete any task that does not lead you toward your mission, your values, and your goals.
Too often, we use productivity, time management, and optimization as an excuse to avoid the really difficult question: “Do I actually need to be doing this?” It is much easier to remain busy and tell yourself that you just need to be a little more efficient or to “work a little later tonight” than to endure the pain of eliminating a task that you are comfortable with doing, but that isn’t the highest and best use of your time. [3]
As Tim Ferriss says, “Being busy is a form of laziness — lazy thinking and indiscriminate action.”
I find that the Eisenhower Method is particularly useful because it pushes me to question whether an action is really necessary, which means I’m more likely to move tasks to the “Delete” quadrant rather than mindlessly repeating them. And to be honest, if you simply eliminated all of the things you waste time on each day then you probably wouldn’t need any tips on how to be more productive at the things that matter.

Does This Help Me Accomplish My Goal?

One final note: it can be hard to eliminate time wasting activities if you aren’t sure what you are working toward. In my experience, there are two questions that can help clarify the entire process behind the Eisenhower Method.
Those two questions are…
  1. What am I working toward?
  2. What are the core values that drive my life?
These are questions that I have asked myself in my Annual Review and my Integrity Report. Answering these questions has helped me clarify the categories for certain tasks in my life. Deciding which tasks to do and which tasks to delete becomes much easier when you are clear about what is important to you.
The Eisenhower Method isn’t a perfect strategy, but I have found it to be a useful decision-making tool for increasing my productivity and eliminating the behaviors that take up mental energy, waste time, and rarely move me toward my goals. I hope you’ll find it useful too.

Saturday, October 25, 2014

House of Horrors

Pictured: Inside the house of horrors where Russian historian held birthday parties for 150 little girls he had dug up from their graves and mummified 

  • Anatoly Moskvin exhumed 150 corpses of girls aged between three and 12
  • He dressed decomposing bodies and skeletons in stockings and dresses 
  • Mummified the corpses, gave them names and even held birthday parties
  • Macabre obsession was discovered when his parents visited him in 2011
  • Footage of the house of horrors has emerged showing  
  • Judge says he is not fit to stand trial and must remain in psychiatric clinic
  • WARNING: GRAPHIC CONTENT 
Footage has emerged of the house of horrors where a Russian historian held birthday parties for 150 little girls he had dug up from their graves and mummified.
Anatoly Moskvin, 46, from the city of Nizhny Novgorod in central Russia, was arrested in 2011 after it emerged he had dug up corpses of girls aged between three and 12.
He then took the bodies home and turned them into a grisly collection of mummies, dressing the bodies and skeletons in stockings and dresses and even making one look like a teddy bear. 
A video made by Moskvin and found at his apartment by investigators showed a corridor cluttered with wedding dresses and bright, colourful clothes.
Scroll down for video  
Disturbing footage has emerged of the inside of Anatoly Moskvin's house in Nizhny Novgorod, central Russia
Disturbing footage has emerged of the inside of Anatoly Moskvin's house in Nizhny Novgorod, central Russia
Sick: Anatoly Moskvin, 46, from the city of Nizhni Novgorod in central Russia, was arrested in 2011 after it emerged he had dug up at least 150 corpses of young girls aged between three and 12
Sick: Anatoly Moskvin, 46, from the city of Nizhni Novgorod in central Russia, was arrested in 2011 after it emerged he had dug up at least 150 corpses of young girls aged between three and 12
Sick: Anatoly Moskvin, 46, from the city of Nizhni Novgorod in central Russia, was arrested in 2011 after it emerged he had dug up at least 150 corpses of young girls aged between three and 12
In a room the camera zoomed in on the  girls' faces and some of them were wrapped in light beige fabric
In a room the camera zoomed in on the girls' faces and some of them were wrapped in light beige fabric
The video was made by Moskvin and found at his apartment by investigators, it has been reported
The video was made by Moskvin and found at his apartment by investigators, it has been reported


Police said Moskvin compiled up-to-date information about the lives of each girl he had dug up and printed off instructions on a computer for how to produce dolls out of human remains
It shows the bodies sitting around his house in a series of bizarre costumes. 
This week a judge revealed that Moskvin was not mentally fit to stand trial and should remain in a psychiatric clinic. 
Moskvin, who speaks 13 languages and was described in court as a 'genius', gave the mummified corpses names and organised birthday parties for them. All of little girls had died years earlier. 
In one room the camera zoomed in on the girls' faces, wrapped in light beige fabric.
A voiceover on the video said: 'These dolls are made of mummified human remains.' 

Police said Moskvin also compiled up-to-date information about the lives of each girl he had dug up and printed off instructions on a computer for how to produce dolls out of human remains. 

His macabre obsession was discovered when his parents visited him after returning from holiday
His macabre obsession was discovered when his parents visited him after returning from holiday
The creepy footage showed a corridor cluttered with wedding dresses and bright, colourful clothes
The creepy footage showed a corridor cluttered with wedding dresses and bright, colourful clothes
This week a judge revealed that Anatoly Moskvin was not mentally fit to stand trial and should remain in a psychiatric clinic
This week a judge revealed that Anatoly Moskvin was not mentally fit to stand trial and should remain in a psychiatric clinic

Location: Anatoly Moskvin kept the bodies at his home in the Russian city of Nizhni Novgorod (pictured)
His macabre obsession was discovered when his parents visited him after returning from holiday.
A prosecutor spokesman said: 'After three years of monitoring him in a psychiatric clinic it is absolutely clear that Moskvin is not mentally fit for trial.
'He will therefore be kept for psychiatric treatment at the clinic.'

Wednesday, October 22, 2014

નોબેલ ઈનામમાં ટકે શેર ભાજી ને ટકે શેર ખાજાં


ગુડ મોર્નિંગ - સૌરભ શાહ



૧૯૩૭થી ૧૯૪૮ વચ્ચેના ગાળામાં કુલ પાંચ વખત ગાંધીજીનું નામ શાંતિ માટેના નોબેલ પ્રાઈઝ માટે નોમિનેટ કરવામાં આવ્યું હતું, પણ સૌને ખબર છે એમ ગાંધીજીને ક્યારેય નોબેલ ઈનામ મળ્યું નહોતું. ૨૦૦૬માં નોર્વેજિયન નોબેલ કમિટીના સેક્રેટરી ગેર લુંડસ્ટાડે જાહેરમાં ક્ધફેસ કર્યું હતું, ‘અમારા ૧૦૬ વર્ષના ઈતિહાસમાં અમે સૌથી મોટી ભૂલ મહાત્મા ગાંધીને અવગણીને કરી છે. ગાંધીને નોબેલ પીસ પ્રાઈઝ મળે કે ન મળે એને કારણે એમની પ્રતિભા ઓછી નથી થઈ જતી (આમ છતાં અમારે પક્ષે એ ભૂલ કહેવાય જ) અને ૧૯૪૮માં ગાંધીના અવસાન બાદ નોબેલનું શાંતિનું ઈનામ કોઈનેય નહીં આપીને સમિતિએ પોતાની ભૂલ સુધારી લેવાનો (ઝાંખો પાંખો) પ્રયત્ન તો કર્યો જ હતો.’

નોબેલ પ્રાઈઝ વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી અપાતાં નથી, ભારતરત્ન અપાય છે. ૧૯૪૮માં નોબેલ પીસ પ્રાઈઝની સમિતિએ આ ઈનામ કોઈનેય નહીં અપાય એવી જાહેરાત કરતી વખતે કહ્યું હતું કે આ વર્ષે કોઈ પણ ‘હયાત વ્યક્તિ’ આ ઈનામને લાયક ઠરતી નથી.

નોબેલ ઈનામો અમેરિકનોને, જયુઝ (યહૂદીઓ)ને અને હમણાંથી ઈસ્લામ કે મુસ્લિમ વિરોધી કાર્ય કરનારાઓને વધારે મળે છે એવું આંકડાઓ કહે છે. નોબેલની કક્ષાના કોઈ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય કે રાષ્ટ્રીય ઈનામોની બાબતમાં એક સત્ય જાણી લેવું જોઈએ કે આવાં ઈનામોની વિશ્ર્વસનીયતા બાંધવા માટે જેઓ ખરેખર એના હક્કદાર હોય એમને ક્યારેક ક્યારેક આવાં ઈનામો આપવામાં આવે છે. ક્રેડિબિલિટી ઊભી કરવા આ જરૂરી છે. એ પછી જ્યારે મોકો ઊભો થાય ત્યારે વેસ્ટેડ ઈન્ટરેસ્ટ વાળા કે લાગવગિયાઓને ઘુસાડી દેવામાં આવે. દાખલા તરીકે ગુજરાતીમાં સાહિત્યનું કોઈ ઊચ્ચ પારિતોષિક મેળવનારાઓની યાદીમાં ઉમાશંકર જોષી, પન્નાલાલ પટેલ કે પછી લાભશંકર ઠાકર અને રમેશ પારેખનાં નામ તમે જુઓ એટલે પ્રભાવિત થઈ જાઓ. પણ આ જ પારિતોષિક કોઈ માવજીભાઈ કે લલ્લુભાઈ કે પંજુભાઈને પણ અપાતું હોય છે. પારિતોષિકની વેલ્યુ વધારવા ઉમાશંકર, પન્નાલાલ વગેરે જરૂરી હતા એટલે એમને એ ઈનામ અપાયાં. ઉમાશંકર વગેરેને તો આવાં પારિતોષિકો ન મળે તોય એમની સર્જનગુણવત્તા કે લોકપ્રિયતા સહેજ પણ ઘટતાં નથી, પણ નિર્ણાયક સમિતિ અને પારિતોષિક આપનાર સંસ્થાને પોતાના વેસ્ટેડ ઈન્ટરેસ્ટ માટે માવજીભાઈ કે લલ્લુપંજુને ઈનામ આપવામાં વધારે રસ હોય છે.

નોબેલ પારિતોષિકો આપવામાં કેવા કેવા ગોટાળો થાય છે એની વાત લાંબી છે અને ઘણી મઝાની છે. ૧૯૪૫માં, જર્મનીની હાર પછી નોબેલ પીસ પ્રાઈઝ માટે બ્રિટનના તે વખતના વડા પ્રધાન વિન્સ્ટન ચર્ચિલનું નામ નોમિનેટ થયું હતું. યુદ્ધખોર ચર્ચિલનું નામ શાંતિનું નોબેલ પ્રાઈઝ આપવા માટે નોમિનેટ થાય એ જ મોટી નવાઈ. જો કે, એ વર્ષે નહીં પણ ૧૯૫૩માં ચર્ચિલને નોબેલ ઈનામ આપવામાં આવ્યું અને તે પણ શાંતિ માટે નહીં, સાહિત્ય માટે! સાહિત્ય માટે કેમ? તો કહે એમણે ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે અને ‘ધ સેક્ધડ વર્લ્ડ વૉર’ વિશે એમણે લખેલા છ ગ્રંથ જગમશહૂર થયા છે. લો કરો વાત. એ તો ઈતિહાસ કહેવાય, હિસ્ટરી. એને લિટરેચર થોડું કહેવાય. (આવું જ જોકે, ગુજરાતી ભાષામાં પણ બન્યું હતું. દિલ્હીની સાહિત્ય અકાદમીએ ગાંધીજીના સેક્રેટરી મહાદેવ દેસાઈના પુત્ર નારાયણ દેસાઈને ‘અગ્નિકુંડમાં ખીલેલું ગુલાબ’ નામના પુસ્તક માટે ઍવાર્ડ આપ્યો હતો. પુસ્તક સુંદર છે અને જીવનકથા એ સાહિત્યનો જ એક પ્રકાર છે. આ પુસ્તકમાં મહાદેવભાઈની બાયોગ્રાફી છે, પણ નારાયણ દેસાઈ કોઈ સાહિત્યકાર નથી અને આ ઍવૉર્ડ ડિઝર્વ કરે એવા બીજા ડઝનબંધ સિનિયર સાહિત્યકારો તે વખતે હયાત હતા પણ એ સૌને અવગણીને વેસ્ટેડ ઈન્ટરેસ્ટવાળી નિર્ણાયક સમિતિએ ચર્ચિલભાઈની જેમ નારાયણભાઈને નવાજવાનું નક્કી કર્યું હતું.)

નોબેલ પ્રાઈઝ કેવી કેવી વ્યક્તિઓને પણ મળ્યાં છે, ખબર છે? ૧૯૧૮માં કેમિસ્ટ્રીનું નોબેલ ઈનામ ફ્રિટ્ઝ હેબરને મળ્યું હતું જેનો વિવાદ તે વખતે પણ ખૂબ ચગ્યો હતો અને આજ દિન સુધી નોબેલ ઈનામ માટેનો સૌથી ચર્ચાસ્પદ મુદ્દો આ જ રહ્યો છે કે જેણે પ્રથમ વિશ્ર્વયુદ્ધ દરમ્યાન ઝેરી ગૅસની શોધ કરવામાં મદદ કરી, માનવજાતનો એક સાથે લાખોની સંખ્યામાં સંહાર કરી શકાય એવા પોઈઝનસ વાયુની શોધ કરવામાં ભાગ લીધો એ માણસને નોબેલ લોરિયેટ કહેવો કે મહારાક્ષસ.

કેમિસ્ટ્રીમાં જેમને રસ હશે કે ગતાગમ પડતી હશે એમને કાર્બન એસિમિલેશન વિશે જાણકારી હશે (આપણને એમાં રસ પણ નથી, ગતાગમ તો આટલીય નથી પડતી). ૧૯૬૧માં આ બાબતે મેલ્વિન કેલ્વિનને નોબેલ મળ્યું પણ એની સાથેના બીજા બે સંશોધકોને બિલકુલ ઈગ્નોર કરવામાં આવ્યા. આજની તારીખે ઘણા બોટનિસ્ટ અને બાયોલોજિસ્ટ કૅલ્વિન - બેન્સન - બૅશમ (સીબીબી) સાયકલ તરીકે જેને ઓળખે છે તે સંશોધનમાં એન્ડ્રુ બેન્સન તથા જેમ્સ બૅશમનો એકડો નોબેલ સમિતિએ સાવ કાઢી નાખ્યો. મેલ્વિન કેલ્વિને પણ નોબેલ વિજયના દાયકાઓ પછી લખેલી આત્મકથા ‘ફૅલોઇંગ ધ ટ્રેઈલ ઑફ લાઈટ’માં પોતાની સાયન્ટિફિક જર્નીમાં એન્ડ્રુ બેન્સનના નામનો ઉલ્લેખ સુધ્ધાં નથી કર્યો.

મેલ્વિન કૅલ્વિન કરતાં ગેર્હાર્ડ ઍર્ટલનો સ્વભાવ સાવ જુદો. ૨૦૦૭માં એને કૅટેલિટિક ઈફેક્ટ્સ ઑફ મેટલ સરફેસીઝના વિષયે સંશોધન માટે કેમિસ્ટ્રીનું નોબેલ પ્રાઈઝ મળ્યું ત્યારે એણે આશ્ર્ચર્ય અને નારાજગી વ્યક્ત કર્યાં, કારણ કે આધુનિક સરફેસ સાયન્સ અને કૅટેલિસિસના ક્ષેત્રે જેમણે પાયાનું કામ કર્યું હતું એ ગેબોર સોમોર્જાઈની નોબેલ સમિતિએ ઘોર અવગણના કરી હતી. હાલાકિ સોમોર્જાઈ અને ઍર્ટલને ૧૯૯૮માં કૅમિસ્ટ્રીનું એક અન્ય મહાપારિતોષિક સંયુક્તપણે અપાઈ ચૂક્યું હતું. સરફેસ સાયન્સના નિષ્ણાતોએ સોમોર્જાઈને એ નોબેલના આધા હિસ્સા માટે શા માટે લાયક ન ગણ્યા તે માટે ઘણો ગુસ્સો વ્યક્ત કર્યો હતો અને આજ દિન સુધી એ રહસ્ય છે કે સમિતિએ આવું શું કામ કર્યું.

૨૦૦૮ના કૅમિસ્ટ્રી માટેના નોબેલ ઈનામ માટે પણ વિવાદ થયો હતો. ગ્રીન ફલોરસન્ટ પ્રોટીન અંગેના સંશોધન માટે ઓસામુ શિમોમુરા, માર્ટિન શાલ્ફી અને રોજર વાય. સીનને સહિયારું ઈનામ મળ્યું. આ વિષયમાં પાયાનું કામ કરનારા વૈજ્ઞાનિક - સંશોધક ડગ્લાસ પ્રાશરને અવગણવામાં આવ્યા. તે વખતે ત્રણમાંના એક વિજેતા માર્ટિન શાલ્ફીએ જાહેર નિવેદનમાં કહ્યું હતું, ‘અમે લોકોએ અમારી લૅબમાં જે કામ કર્યું તે કામના પાયામાં ડગ્લાસ પ્રાશરે સંશોધન કર્યું હતું. નોબેલ સમિતિએ ડગ્લાસ પ્રાશર અને મારા બીજા બે સાથીઓને (જેમને ઈનામ મળ્યું છે) નોબેલ આપીને, મને બાકાત કર્યો હોત તો કોઈ જ વાંધો નહોતો. પોતાની સિદ્ધિઓની ઘોર અવગણના થયા પછી ડગ્લાસ પ્રાશર પોતાના ક્ષેત્રની બહાર ફેંકાઈ ગયો. ૨૦૦૮ પછી અમેરિકાના અલબામા રાજયના હન્ટ્સવિલ શહેરમાં એણે શટલ બસના ડ્રાયવર તરીકેની નોકરી કરીને ગુજરાન ચલાવવું પડ્યું. ત્રિપુટીમાંના રોજર વાય. સીન ઘણા વખતથી ડગ્લાસ પ્રાશરનું નામ આગળ ધર્યા કરતો હતો. પ્રાશરની ઍકેડેમિક કરિયર સ્થગિત થઈ ગઈ ત્યારે સીને એને જૉબ પણ ઑફર કરી હતી. છેવટે ૨૦૧૩માં પ્રાશરે સીનની લૅબમાં જૉબ લીધી.

ઈકોનોમિક્સનું નોબેલ પ્રાઈઝ આલ્ફ્રેડ નોબેલના વિલમાં નહોતું લખ્યું પણ છેક ૧૯૬૯માં બૅન્ક ઑફ સ્વીડને નોબેલ પરિવારની સાથે રહીને શરૂ કર્યું. ઘણા લોચા છે એમાં. આ નવુંસવું નોબેલ ઈનામ અત્યાર સુધીના પિસ્તાળીસ વર્ષમાં નવ-નવ વખત યુનિવર્સિટી ઓફ શિકાગોના પ્રોફેસરોને ફાળે ગયું છે.

૨૦૦૮માં અમેરિકનોની નજરમાંથી ભૂતપૂર્વ પ્રેસિડેન્ટ જ્યોર્જ ડબ્લ્યુ. બુશ સાવ ઊતરી ગયા હતા. બુશ વિરોધીઓને ખુશ કરવા એ વર્ષે આ ઈનામ બુશના કટ્ટર ટીકાકાર પૉલ ક્રુગમૅનને અપાયું. રસેલ ક્રોવાળું ‘બ્યુટિફુલ માઈન્ડ’ પિક્ચર જેમના પરથી બન્યું તે જહૉન ફૉર્બ્સ નૅશ તથા અન્યોને ૧૯૯૪માં આ નોબેલ મળ્યું ત્યારે એવડી મોટી કોન્ટ્રોવર્સી થઈ ગઈ કે નિર્ણાયક સમિતિના આજીવન સભ્યોની મુદત ત્રણ વર્ષમાં જ પૂરી કરી નાખવામાં આવી અને ઈકોનોમિક્સના આ નોબેલ ઈનામ માટે ભવિષ્યમાં પોલિટિકલ સાયન્સ, સાયકોલોજી અને સોશ્યોલોજી જેવાં અર્થશાસ્ત્ર સાથે દૂરનો નાતો ધરાવતાં ક્ષેત્રોને પણ આવરી લેવાશે એવી ઘોષણા કરવી પડી.

શાંતિનું નોબેલ પ્રાઈઝ પહેલેથી જ ચૂંથાયેલું રહ્યું છે તે આપણે ગાંધીજીની બાબતમાં જોઈ ગયા. શાંતિનું નોબેલ પ્રાઈઝ એક ઘણું મોટું પોલિટિકલ વેપન છે. મધર ટેરેસા નો ડાઉટ સારું કામ કરતાં હતાં કલકત્તામાં. મધર ટેરેસા જેવું કામ કરનારી પરગજુ ભારતીય મહિલાઓ ભારતમાં ઘણી છે. યુરોપ-અમેરિકાના ગરીબ-પછાત-કાળિયાઓ માટે પણ આવું જ કામ કરતી અનેક મહિલાઓ છે. મધર ટેરેસાને શાંતિનું નોબેલ આપીને એક કાંકરે બે પંખી મારવામાં આવ્યાં. ભારત ગરીબ દેશ છે એવું દુનિયાભરમાં હાઈલાઈટ થાય એટલું જ નહીં જ્યાં સુધી નોબેલ ઈનામો અપાતાં રહેશે ત્યાં સુધી આ રેકૉર્ડ રહે. જાણે અમેરિકામાં કાળિયાઓ ઈવન ધોળિયાઓ બધા જ સુખી-પૈસાદાર છે, જાણે એ લોકોને ત્યાં બધાયને માંદગીમાં સારવાર મળી રહે છે, કોઈ ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતું નથી. બીજી વાત એ હાઈલાઈટ થાય કે ભારત જેવા પછાત દેશને ગરીબોના ઉદ્ધાર માટે ગોરી મહિલાની અને વિદેશી ફંડ્સની જરૂર પડે છે. એક તોતિંગ રાષ્ટ્રને ઈકવેડોર, વેનેઝુએલા કે નાઈજીરિયા જેવા દેશ તરીકે ચીતરવામાં મધર ટેરેસાને હાથો બનાવવામાં આવ્યાં, જે તેઓ ખુશીખુશી બની ગયાં.

ચીન એક જુલમી દેશ છે એવો આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રચાર કરવા માટે દલાઈ લામાને ૧૯૮૯નું શાંતિનું નોબેલ પ્રાઈઝ આપવામાં આવ્યું હતું. શાંતિના નોબેલ પ્રાઈઝ વિશેની મુદ્દાની વાત વિસ્તારપૂર્વક કરતાં પહેલાં આજે બીજી થોડીક વાત કરી લઈએ. સાહિત્યના નોબેલ ઈનામની.

ઈરવિંગ વૉલેસની નોબેલ ઈનામો પરની નવલકથા ‘ધ પ્રાઈઝ’ કેવી રીતે લખાઈ એ વિશે વૉલેસે ‘ધ રાઈટિંગ ઑફ વન નૉવેલ’ પુસ્તક લખ્યું છે એની વાત આવી ગઈ. પુસ્તક પણ મારા હાથમાં આવી ગયું.

ઈરવિંગ વૉલેસ નોબેલ પારિતોષિકોની નિર્ણાયક સમિતિના એક સિનિયર સભ્ય ડૉ. સ્વેન હેડિનને મળ્યા (કેવી રીતે એની વાત ઘણી ઈન્ટરેસ્ટિંગ છે પણ લાઈફમાં એવી તો ઘણી બધી ઈન્ટરેસ્ટિંગ વાતો હોય છે જે કહેવાનો વખત, મોકો કે જગ્યા નથી મળતાં.) ડૉ. હેડિન સ્વીડનમાં રહેતા અને જર્મનીના હિટલરના જબરદસ્ત સપોર્ટર. હિટલર જ નહીં, હિટલરના સાથીઓ - ગોબેલ્સ, હિમલર, ગોરિંગ - બધાને ઓળખતા અને એ બધાના પ્રશંસક. ડૉ. હેડિન ધારે ત્યારે ફોન કરીને હિટલરને મળવા જર્મની જઈ શકતા.

મઝાની વાત એ છે કે ડૉ. હેડિન એક નહીં ત્રણ-ત્રણ નોબેલ પ્રાઈઝ નિર્ણાયક સમિતિના સભ્ય હતા. ફિઝિક્સ, કેમિસ્ટ્રી અને લિટરેચર. એક વ્યક્તિમાં ત્રણ-ત્રણ વિષયોનું એવું તે કેટલું જ્ઞાન હોવાનું કે આવડું મોટું ઈનામ કોને આપવું તે નક્કી કરી શકે. ઈરવિંગ વૉલેસે ડૉ. હેડિન સાથેની મુલાકાતમાં અનુભવ્યું કે ‘આ માણસમાં તો ભારોભાર પ્રેજ્યુડિસ છે, આ વળી કેવી રીતે તટસ્થતાપૂર્વક કોઈ પણ બાબતે વિચારી પણ શકે.’

ડૉ. હેડિને ઈરવિંગ વૉલેસને વાતવાતમાં કહ્યું, ‘પર્લ બક (ચીની લેખિકા)ને નોબેલ આપવાની આઠ સભ્યો ના પાડતા હતા. મારા સહિત બે જ જણ પર્લ બકની તરફેણમાં હતા. છેવટે મારું ધાર્યું થયું અને પર્લ બકને નોબેલ મળ્યું... પર્લ બક અને એના હસબન્ડે મારું છેલ્લું પુસ્તક (‘ચ્યાંગકાઈ-શેકની જીવનકથા’) પ્રગટ કર્યું અને મને મામૂલી રૉયલ્ટી આપી. વિચાર કરો, મેં એને નોબેલ અપાવ્યું તો પણ.’

ઈરવિંગ વૉલેસે પૂછયું મૅક્સિમ ગૉર્કી જેવા મહાન લેખકને કેમ નોબેલ ન મળ્યું. હેડિન કહે, એ વહેલા ગુજરી ગયા, બાકી ઘણી વખત એમનું નામ યાદીમાં દેખાતું હતું. (ગૉર્કી ૬૮ વર્ષની વયે ૧૯૩૬માં ગુજરી ગયા. તે જમાનામાં એટલી ઉંમર પાકટ ગણાતી, ૬૦ પછી માણસ ખર્યું પાન ગણાતો.)

ઈરવિંગ વૉલેસે પૂછયું એચ. જી. વેલ્સને કેમ ક્યારેય નોબેલ ન આપ્યું તમે લોકોએ? ડૉ. હેડિન કહે એ તો બહુ માઈનોર લેખક કહેવાય અને સાવ જર્નાલિસ્ટિક લખાણ હતું એનું. લો બોલો, ‘ટાઈમ મશીન’, ‘ધ ફર્સ્ટ મેન ઓફ ધ મૂન’, ‘ઈન્વિઝિબલ મૅન’, ‘ધ વૉર ઑફ ધ વર્લ્ડ્ઝ’ જેવી અડધો ડઝન ક્લાસિક્સ સહિત કુલ ચારેક ડઝન પુસ્તકો લખનારો લેખક નોબેલ પારિતોષિક સમિતિના સિનિયર નિર્ણાયક માટે માઈનોર, મામૂલી લેખકિયો હતો. વેલ્સ ૧૯૪૬માં ગુજરી ગયા.

પછી વૉલેસે પૂછયું, ‘ડબ્લ્યુ. સમરસેટ મૉમને નોબેલ કેમ નહોતું મળ્યું.’

મૉમ, વેલ્સ, ગૉર્કી - આ બધા લેખકો જ્યારે લખતા હતા ત્યારે લિટરેચરનું નોબેલ નક્કી કરનારી સમિતિમાં ડૉ. હેડિન રહેતા એટલે ઈરવિંગ વૉલેસે આ વર્ટિક્યુલર લેખકો વિશે સવાલો કર્યા હતા.

‘ઑફ હ્યુમન બૉન્ડેજ’ જેવી સદાબહાર નવલકથા ઉપરાંત અનેક ટૂંકી વાર્તા, નાટકો અને બીજું ચિક્કાર લેખન કરીને ૯૧ વર્ષની વયે ૧૯૬૫માં મૃત્યુ પામેલા વિલિયમ સમરસેટ મૉમ વિશે ડૉ. હેડિનનો શું અભિપ્રાય હતો?

‘એ તો બહુ પૉપ્યુલર કહેવાતી અને લિટરેચરમાં ખાસ નોંધપાત્ર પ્રદાન નહીં.’

છેવટે ઈરવિંગ વૉલેસે પૂછયું, ‘અને જેમ્સ જોય્સને કેમ ન મળ્યું?’

ડૉ. હેડિન ઉવાચ: જેમ્સ જોય્સ વળી કોણ છે?’

ગુજરાતી સાહિત્યનું મસમોટું ઈનામ આપતી નિર્ણાયક સમિતિના સભ્ય પૂછે કે ‘રમેશ પારેખ? એ વળી કોણ?’ એવો આ ઘાટ થયો.


ડૉ. કાર્લ ડેવિડ અફ વર્સન નામના વિવેચક કમ કવિ લિટરેચરનું નોબેલ પ્રાઈઝ આપવાની નિર્ણાયક સમિતિના સભ્ય હતા. આ એક જજને કારણે તોલ્સ્તોય, ઈબ્સન અને સ્ટ્રિન્ડબર્ગ જેવા ત્રણ-ત્રણ મહાન સાહિત્યકારો નોબેલથી વંચિત રહી ગયા. તોલ્સ્તોયે એક વખત કહ્યું હતું કે કોઈપણ પ્રકારના ઈનામની રકમ કળાકારની સર્જકતા માટે હાનિકારક છે. વર્સન મહાશયને આ વાત ચૂભી ગઈ હતી અને એમણે તોલ્સ્તોયની વિરુદ્ધ મત પડે એવો પ્રચાર શરૂ કર્યો હતો. ‘ડૉલ્સ હાઉસ’ જેવું લેન્ડમાર્ક નાટક (જેના વિશે બે સપ્તાહ પહેલાં તમે મંગળવારની ‘મેન-ટુ-મેન’ કોલમમાં વાંચી ગયા) જેણે લખ્યું તે હેન્રિક ઈબ્સન, જે સાહિત્યમાં વાસ્તવિકતાનો અને મોડર્ન થિયેટરનો પિતામહ ગણાતો (અને શેક્સપિયર પછી જો કોઈનાં નાટકો સૌથી વધુ ભજવાતાં હોય તો તે ઈબ્સનનાં) એ ઈબ્સન વિશે વર્સન મહાશયનો ઓપિનિયન હતો કે છેલ્લાં ૧૧ વર્ષમાં એણે કશું વર્થવાઈલ લખ્યું છે જ ક્યાં? સ્વીડિશ લિટરેચરનો નર્મદ ગણાતો ઑગસ્ટ સ્ટ્રિન્ડબર્ગ વર્સન મહાશયને નહોતો ગમતો કારણ કે સ્ટ્રિન્ડબર્ગે એકવાર કહ્યું હતું કે ‘હું માત્ર ઍન્ટી-નોબેલ પ્રાઈઝ જ સ્વીકારીશ. આ જ રીતે આન્દ્રે જિદને હોમોસેકસ્યુઅલ હોવાને કારણે વર્ષો સુધી અવગણવામાં આવ્યા. આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈને થિયરી ઓફ રિલેટિવિટીની શોધ કરી. એના ઘણા વખત બાદ નોબેલથી નવાજવામાં આવ્યા. શું કામ? ફિલિપ લેનાર્ડ નામના જર્મન સાયન્ટિસ્ટ અને જાણીતા નોબેલ વિજેતા યહૂદીઓની ખિલાફ હતા. ફિલિપ લેનાર્ડની વગ નોબેલ નિર્ણાયક સમિતિ પર ખૂબ મોટી હતી. ફિલિપ લેનાર્ડ આ સમિતિના સભ્યોને સમજાવ્યા કરતો કે થિયરી ઓફ રિલેટિવિટી કોઈ શોધ છે જ નહીં અને એ ક્યારેય પુરવાર થઈ નથી અને એનું કોઈ મહત્ત્વ જ નથી. સાત વર્ષ સુધી આઈન્સ્ટાઈનને અવગણવામાં આવ્યા પછી ૧૯૨૧માં થિયરી ઓફ રિલેટિવિટી કરતાં ઊતરતી કક્ષાના એમના સંશોધન (ફોટોઈલેક્ટ્રિક ઈફેક્ટ) માટે એમને નોબેલથી નવાજવામાં આવ્યા. ૧૯૪૫માં ગેબ્રિયેલા મિસ્ત્રલ નામનાં બી ગ્રેડ ક્વયિત્રીને સાહિત્યનું નોબેલ એટલા માટે મળ્યું કે હેયલ્મર ગલબર્ગ નામના એક કવિ જે નોબેલની નિર્ણાયક સમિતિમાં હતા એમણે ગેબ્રિયેલાની કવિતાના પ્રેમમાં પડીને ગેબ્રિયેલાનું તમામ સર્જન સ્વીડિશમાં ટ્રાન્સલેટ કરી નાખ્યું હતું અને ગલબર્ગે બાકીના સભ્યોને મનાવ્યા કે ગેબ્રિયેલા જ આ વર્ષે ઈનામની હક્કદાર છે. એ વર્ષે ‘સિદ્ધાર્થ’ નવલકથાના લેખક હર્મને હેસ અને કાર્લ સેન્ડબર્ગ સહિત કુલ ચાર દિગ્ગજ સાહિત્યકારો રેસમાં હતા પણ ઈનામ ગેબ્રિયેલાકાકી લઈ ગઈ.

આ બધી વાતો ડૉ. સ્વેન હેડિને ઈરવિંગ વૉલેસને કહી જે વૉલેસે ‘ધ રાઈટિંગ ઓફ વન નોવેલ’માં નોંધી છે. વૉલેસ લખે છે કે આવી ચોંકાવનારી વાતો સાંભળીને એક તબક્કે મને લાગ્યું કે ડૉ. હેડિન ૮૧ વર્ષના છે અને ઉંમરને કારણે સેનાઈલ થઈ ગયા હશે, એમની સ્મૃતિ ઝાંખી થઈ ગઈ હશે કે પછી જૂની ગૉસિપ ઉખેળીને આવી બધી વાતો કરતા હશે. ઈરવિંગ વૉલેસે ડૉ. હેડિનના બે તબક્કે થયેલા ઈન્ટરવ્યૂમાં જાણવા મળેલી આ બધી વાતો ક્ધફર્મ કરવાનું નક્કી કર્યું.

ડૉ. હેડિન અને નોબેલ ફાઉન્ડેશન ઉપરાંત બીજી સંસ્થાઓની મદદથી તેમ જ સ્ટોકહોમમાં બનાવેલા કેટલાક મિત્રોની સહાયથી ઈરવિંગ વૉલેસે ચાર વિવિધ કેટેગરીમાં નોબેલ ઈનામો આપતી નિર્ણાયક સમિતિઓના કુલ છ સભ્યોને મળવાનું ગોઠવ્યું.

સ્વીડિશ ઍકેડેમીના સેક્રેટરી ડૉ. ઑસ્ટરલિન્ગ આ છમાંના એક હતા. વીસ વર્ષ કરતાં વધુ સમયથી લિટરેચરની નોબેલ નિર્ણાયક સમિતિના સભ્ય હતા. આ એ જમાનો હતો (૧૯૪૬)નો જ્યારે રશિયામાં રહેતા કોઈ લેખક-કવિને સાહિત્યનું નોબેલ ઈનામ મળ્યું નહોતું (બોરિસ પાસ્તરનાકને ‘ડૉ. ઝિવાગો’ માટે ૧૯૫૮માં નોબેલ મળ્યું). તે વખતે સ્વીડનના તાકાત વર પાડોશી અને બિગ બ્રધર રશિયા સામે નોબેલ સમિતિ બહુ કતરાતી હતી. આને લીધે એન્તોન ચેખોવ, લેવ તોલ્સ્તોય, મેક્સિમ ગોર્કી જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરનારા રશિયન સાહિત્યકારોની એ ગાળામાં ઘોર અવગણના થઈ. ૧૯૪૬ સુધીમાં માત્ર એક જ રશિયન રાઈટરને નોબેલ મળ્યું હતું. ૧૯૩૩માં ઈવાન બુનિન નામના કોઈ ફાલતું રાઈટરને નોબેલ આપવામાં આવ્યું જેની સૌથી મોટી સિદ્ધિ લૉન્ગફેલોના ‘ધ સૉન્ગ ઓફ હિયાવથા’નો રશિયનમાં અનુવાદ કરવાની હતી. આવા માણસને કેમ નોબેલ મળ્યું? ઈરવિંગ વૉલેસના આ સવાલના જવાબમાં ડૉ. ઓસ્ટરલિન્ગે કહ્યું: ‘ચેખોવ અને તોલ્સ્તોયને નોબેલ ન આપ્યું એ માટે અમને ગિલ્ટી ફીલ થતું હતું એટલે...’

ડૉ. ઑસ્ટરલિન્ગે કહ્યું કે પર્લ બકને નોબેલ આપવાની તેઓ ખિલાફ હતા એટલું જ નહીં રોબર્ટ ફ્રોસ્ટ અને અપ્ટન સિન્કલેર જેવા તોતિંગ કક્ષાના સાહિત્યકારોને નોબેલ ન મળે એમાં એમનો (ડૉ. ઑસ્ટરલિન્ગનો) મોટો હાથ હતો. મઝાની વાત એ છે કે થોમસ વૂલ્ફ અને જેમ્સ જોય્સને નોબેલ ન મળ્યું કારણ કે એમનાં નામ ક્યારેય શોટ લિસ્ટ કરવામાં જ નહોતાં આવ્યાં.

ડૉ. ઑસ્ટરલિન્ગે બીજી એક મઝાની વાત કહી. ઘણી વખત કઈ ભાષામાં લેખક-કવિ છપાય છે એ પણ અગત્યનું ફેક્ટર બની જાય છે. ડૉક્ટરે કહ્યું: ‘દાખલા તરીકે કોઈ જો હિન્દી ભાષામાં સાહિત્યનું સર્જન કરતું હોય તો તે ક્યારેય અમારા સુધી પહોંચવાનું જ નથી એટલે એમને નોબેલ આપવાનો કે એ માટે ઈવન કન્સિડર કરવાનો કોઈ સવાલ જ ઊભો નથી થતો.’ (વિચાર કરો હિન્દીની જો આ હાલત હોય તો ગુજરાતીનો શું ગજ વાગવાનો).

ડૉ. ઑસ્ટરલિન્ગે ફ્રેન્કલી કબૂલ કર્યું કે પોતાના સહિતના કેટલાક સ્વીડિશ નિર્ણાયકોને અમેરિકન સાહિત્ય માટે ભારે અણગમો છે. શું કામ? ડૉ. ઑસ્ટરલિન્ગના શબ્દોમાં: ‘એ લોકોને તો નોબેલ પ્રાઈઝની રકમ કરતાં ઘણા બધા પૈસા (પોતાની નોવેલના રાઈટ્સ વેચીને) હૉલીવૂડમાંથી મળી જતા હોય છે’!


નોબેલ ઈનામ આપનારી નિર્ણાયક સમિતિના સભ્યો ઉપરાંત ઈરવિંગ વૉલેસે કેટલાક નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાઓને મળવાનું નક્કી કર્યું. આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈન અને પર્લ બક સહિત પાંચ નોબેલ લોરિયેટ્સે ઈરવિંગ વૉલેસને સહકાર આપ્યો. ડૉ. રૉબર્ટ મિલિકન નામના નોબેલ વિજેતા પાસેથી ખબર પડી કે એમને નોબેલ પ્રાઈઝ મળ્યું ત્યારે એકને બદલે બે મેડલ્સ આપવામાં આવ્યા હતા. એક સોલિડ ગોલ્ડનો ચંદ્રક જે સંભાળીને તિજોરીમાં મૂકી દેવાનો અને બીજો એના જેવો જ પણ પિત્તળ પર ઢોળ ચડાવેલો ચંદ્રક જે ઘર જતાઆવતા લોકોને બતાવવા માટે ચાલે.

રશિયન સાહિત્યકારોને જેમ નોબેલ ઈનામથી દૂર રાખવામાં આવતા એમ રશિયન વૈજ્ઞાનિકોને પણ નોબેલ નહીં આપવાનો ચાલ તે વખતે હતો. એમાં અપવાદ પાવલોવ નામના રશિયન વૈજ્ઞાનિકનો હતો. પાવલોવને એટલા માટે નોબેલ અપાયું કે આલ્ફ્રેડ નોબેલ જીવતો હતો ત્યારે પાવલોવનો એ પ્રશંસક હતો અને પાવલોવને એણે મદદ પણ કરી હતી.

Friday, October 3, 2014

સવાસો વર્ષ જીવવા માગતા ગાંધીજી ૭૮ વર્ષે મૃત્યુ માટે યાચના કરતા હતા! - ગીતા માણેક



યે જો હૈ ઝિંદગી - ગીતા માણેક


હમણાં જ આપણે ગાંધી જયંતી ઊજવી અને ગાંધીજીના ગુણગાન ગાયા. હિંદુસ્તાનને આઝાદ કરવામાં તેમણે જે ફાળો આપ્યો એ વિશે તો બધા જ જાણે છે પણ જે આઝાદી મેળવવા માટે ગાંધીજીએ પોતાનું સર્વસ્વ હોમી દીધું એ આઝાદી મળી ગયા પછી આપણે એટલે કે ભારતીયોએ તેમની દશા શું કરી હતી? જે આઝાદી મેળવવા માટે તેમણે પોતાની આહુતિ આપી હતી એ મળી ગયા પછી શું ગાંધીજી ખુશ હતા? ગાંધીજીની છબી આપણા મનમાં એકદમ જ પોઝિટિવ એટલે કે વિધેયાત્મક વ્યક્તિત્વની છે પણ આ જ ગાંધીજી તેમની જિંદગીના છેવટના દિવસોમાં ખૂબ જ નિરાશ અને ઉદાસ થઈ ગયા હતા. બ્રિટિશરો આપણને આઝાદી આપવાની જાહેરાત કરી ત્યારપછીની ઘટનાઓ તેમ જ આઝાદી પછીનો જે સમય ગાંધીજી જીવ્યા એ દિવસોમાં તેઓ ખૂબ જ દુ:ખી અને વ્યથિત હતા. તેમની આ વ્યથા અને પીડા તેમણે પોતાના જ શબ્દોમાં વ્યક્ત કરી છે.

૨ ઑક્ટોબર ૧૯૪૭ના દિલ્હી ખાતેની તેમની પ્રાર્થનાસભામાં ગાંધીજીએ કહ્યું હતું, મારા દિલમાં દુ:ખ અને સંતાપ સિવાય કશું નથી. એક જમાનો હતો જ્યારે જનતા મારી દરેક વાત માનતી હતી, પરંતુ આજે મારી વાત કોઈ નથી સાંભળતું.’

છેવટના આ દોઢેક વર્ષના કાળમાં ગાંધીજીએ જે પ્રવચનો આપ્યા છે એમાં નિરાશા અને દુ:ખનો સૂર જ સંભળાય છે. જે ગાંધીજીએ જ્યારે તેમને સો વર્ષનું આયુષ્ય પ્રાપ્ત થાય એવી શુભેચ્છા આપી હતી ત્યારે કહ્યું હતું કે મારે તો સવાસો વર્ષ જીવવું છે એ જ ગાંધીજી ૭૮મા વર્ષે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરતા હતા કે હવે મારે વધુ જીવવું નથી, હે પરવરદિગાર મને ઊંચકી લે!

૧૭મી સપ્ટેમ્બર ૧૯૪૭ના પ્રાર્થનાસભામાં ગાંધીજીએ પોતાની આ ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી એટલું જ નહીં પણ આખા દેશને વિનંતી કરી હતી કે બધા જ તેમની આ પ્રાર્થનામાં સામેલ થાય. આ પ્રાર્થનાસભામાં તેમણે જનમેદનીને સંબોધીને કહ્યું હતું, મેં તો પોતાનો નિર્ણય કરી લીધો છે. ભાઈ-ભાઈ વચ્ચે ચાલી રહેલી આ કત્લેઆમથી હિંદુસ્તાનની બરબાદી જોવા માટે હું જીવવા નથી માગતો. આ બધું જોયા પછી ઈશ્વર મને પાછો બોલાવી લે એવી પ્રાર્થના હું હરદમ કરતો રહું છું અને તમે બધા પણ મારી આ પ્રાર્થનામાં સામેલ થાઓ એવી મારી આપ સૌને વિનંતી છે.’

જેમને આપણે આપણા રાષ્ટ્રપિતા કહીએ છીએ, તેઓ એક એવા ભારતીય છે જેમનું નામ આજે પણ વિશ્વભરમાં આદર સાથે લેવામાં આવે છે એવી વ્યક્તિને પોતાના જ દેશમાં અને એ પણ આઝાદીનું સપનું સાકાર થઈ ગયા બાદ મૃત્યુની યાચના કરવી પડે એનાથી વધારે કરૂણ બાબત બીજી કઈ હોઈ શકે? જેમણે પોતાના જીવનના ૨૦૮૯ દિવસ આ દેશ માટે જેલમાં વીતાવ્યા, આપણને સ્વમાનપૂર્વક જીવતા શીખવ્યું, જે બ્રિટિશ સલ્તનત સામે એકલા અને અડીખમ ઊભા રહ્યા તે રાષ્ટ્રપિતાની હાલત આપણે શું કરી નાખી હતી? આનો જવાબ ૪થી ઑક્ટોબર ૧૯૪૭ના દિવસે ખુદ ગાંધીજીએ કહેલા શબ્દોમાં સાંભળીએ જ્યાં સુધી ગુલામ હતા એ સમય સુધી હું તમારા માટે કામનો હતો અને આઝાદ હિંદુસ્તાનમાં શું કોઈને મારી જરૂરત નથી?’ ગાંધીજીને લાગવા માંડ્યું હતું કે ભારત દેશના લોકો જે એક વખત તેમની એક હાકલ પર જીવ ન્યોચ્છાવર કરવા તૈયાર હતા તેમના માટે હવે તેઓ નિરર્થક, નક્કામા અને આઉટડેટેડ થઈ ગયા છે.

કૌટુંબિક ભાવનાઓ અને મૂલ્યોની દુહાઈ દેતા આપણા દેશમાં આજે અનેક વૃદ્ધો જે લાગણી અનુભવે છે કંઈક એવી જ હાલત એ વખતે ગાંધીજીની કરી મૂકવામાં આવી હતી. આપણા સમાજમાં કોઈ વ્યક્તિ જીવનભર મહેનત કરીને પોતાના કુટુંબ માટે કમાઈ લાવે, બધાની જરૂરિયાતો પૂરી કરે ત્યાં સુધી બધા લોકો તેને ઈજ્જત અને આદર આપે છે પણ જે દિવસે તે નિવૃત્ત થઈ જાય કે તે કામ કરવાને લાયક ન રહે ત્યારે ઘણાં હિંદુસ્તાની ઘરોમાં તે માણસ નકામો લાગવા માંડે છે. તેના સક્રિય કાર્યકાળમાં જ્યારે ઘરમાં કોઈ તેમની સામે ઊંચા સાદે વાત કરવાની હિંમત નહોતું કરતું તેની સદંતર અવગણના થવા માંડે છે. બસ, જિંદગીના છેવટના વર્ષોમાં હિંદુસ્તાનીઓએ ગાંધીજી સાથે કંઈક આવો જ વ્યવહાર કર્યો હતો. બીજા બધાં તો ઠીક પણ ગાંધીજીના ડાબા અને જમણા હાથ સમા જવાહરલાલ નહેરુ અને સરદાર પટેલ પણ તેમની અવગણના કરી રહ્યા છે એવી પ્રતીતિ ગાંધીજીને થઈ રહી હતી.

હિંદુસ્તાનને આઝાદી મળી એ દિવસોમાં ગાંધીજી બંગાળના નોઆખલીમાં એકલા પગપાળા ઘૂમી રહ્યા હતા અને હિંદુ-મુસ્લિમો વચ્ચે ચાલી રહેલા કોમી રમખાણોને કાબૂમાં લાવવા પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા ત્યારે જવાહરલાલ નહેરુએ ગાંધીજીના આ પ્રયાસો અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરતા હતું કે, મલમ લઈને ગાંધી હિંદના શરીર પર ઊઠી આવેલા ફોડલાઓની સારવાર કરવા એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ફરી રહ્યા છે એને બદલે તેમણે દેશના આખા શરીર પર આ ફોડલાઓ શા માટે ઊઠી આવ્યા છે એનું નિદાન કરવામાં ભાગ લેવો જોઈએ.’ ફ્રીડમ એટ મિડનાઇટ પુસ્તકમાં આ નોંધ કરવામાં આવી છે.

જવાહરલાલ નહેરુનો ગાંધીજીના વિચારો સાથે મતભેદ શરૂ થઈ ગયો હતો એ વાત લોર્ડ માઉન્ટબેટનના ધ્યાનમાં આવી હતી અને જ્યારે તેમને અહેસાસ થયો કે ગાંધીજી અને નેહરુ વચ્ચે વિચારભેદ શરૂ થઈ ગયા છે ત્યારે તેમને હાશકારો થયો હતો કારણ કે તેમને ખાતરી થઈ હતી કે હવે તેઓ આસાનીથી દેશના ભાગલાનો પ્રસ્તાવ મૂકી શકશે.

દેશના ભાગલાનો વિરોધ કરનારો એ વખતે એકમાત્ર અવાજ હતો ગાંધીજીનો. નહેરુ અને સરદાર બંને ગાંધીજી સાથે આ મુદ્દા પર સહમત નહોતા અને એટલે તેમણે આ ભાગલા સ્વીકારવા પડ્યા હતા. ફ્રીડમ એટ મિડનાઈટ પુસ્તકમાં આ વિષયનો ઉલ્લેખ કરતા નોંધાયું છે કે હિંદુસ્તાન અખંડ રહે અને તેના ભાગલા ન પડે એના વિરોધમાં ગાંધીજી માત્ર એટલા માટે નહોતા કે તેમની પોતાના દેશ પ્રત્યે માત્ર કોઈ ગૂઢ ભક્તિ હતી, પરંતુ એના કારણે મારકાપ થશે અને પાડોશી બીજા પાડોશી પર હુમલો કરશે. ગાંધીજી એવું માનતા હતા કે જે ભૂલ કરવા માટે બધા કટિબદ્ધ છે એની કીમત તેમણે અનેક સદીઓ સુધી અને આવનારી અનેક પેઢીઓએ ચૂકવવી પડશે.’

જો કે કરૂણતા એ હતી આઝાદી પછી ગાંધીજીની વાત સાંભળવા કોઈ તૈયાર નહોતું. ગાંધીજીએ ખુદ એ વખતે તેમના એક મિત્રને કહ્યું હતું કે, આ લોકો મને મહાત્મા કહેતા હતા પરંતુ મારી હેસિયત તેમના માટે એક ઝાડુવાળા જેટલી પણ નથી.’

છેવટના દિવસોમાં જવાહરલાલ નહેરુ અને સરદાર પટેલ વચ્ચે પણ અણબનાવ થઈ ગયા હતા. ગાંધીજી આ દિવસોમાં ખૂબ જ એકલતા અનુભવતા હતા. તેમની જીવનસંગિની કસ્તૂરબા અને મહાદેવભાઈ દેસાઈએ પણ આ પૃથ્વીના પટ પરથી વિદાય લઈ લીધી હતી. તેમનો સૌથી મોટો દીકરો હરિલાલ તો તેમનાથી બહુ દૂર થઈ ચૂક્યો હતો અને જેમને તેઓ સગા દીકરાથી પણ વિશેષ ગણતા હતા તે નહેરુ અને સરદાર વચ્ચે વૈચારિક મતભેદ વધી રહ્યા હતા. કોંગ્રેસના નેતાઓ કે સામાન્ય જનતા પણ તેમની વાત કાને ધરતી નહોતી.

સ્વયં બાપુએ એ દિવસોમાં કહ્યું હતું, આજે મારી હાલત દીન છે. આજે કોણ મારી વાત સાંભળે છે? એક જમાનો હતો જ્યારે લોકો એ જ કરતા હતા જે હું કહેતો હતો.’

ગાંધી જયંતીના કે સ્વાતંત્રય  દિવસ અથવા એવા કોઈ દિવસોએ કે પછી ચૂંટણી વખતે આપણે ગાંધીજીને યાદ કરતા હોઈએ છીએ પણ હકીકત એ છે કે ગાંધીજી જીવતા હતા ત્યારે જ આપણે વિસારે પાડી દેવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી.

ગાંધીજી, જે ગાંધીવાદી ન હતા. - ચંદ્રકાંત બક્ષી

..

બક્ષી સદાબહાર - ચંદ્રકાંત બક્ષી


૧૯૪૮માં ગાંધીજીના અવસાન પછી ચાર વર્ષ બાદ બી.બી.સી.એ ગાંધીજી વિષે એક મોટો રેડિયો-પ્રોગ્રામ આપવાનું નક્કી કર્યું અને એમની સાથે જીવેલી વ્યક્તિઓના ટૂંકા ઈન્ટરવ્યૂ સાથે એ પ્રોગ્રામ તૈયાર કર્યો. એક જ વ્યક્તિ વિષે બી.બી.સી.નો આ લાંબામાં લાંબો કાર્યક્રમ હતો. ત્રણ વર્ષ પછી પરિણામ એ આવ્યું કે ૨૭ કલાકનું રેકોર્ડિંગ થયું હતું, ટેપની લંબાઈ સાડાપંદર માઈલ જેટલી હતી, ૯૦ કલાકનું એડિટિંગ થયું હતું. ૭૮ ટેપો હતી. પણ આ પરિશ્રમ પછી જે નિષ્પત્તિ થઈ એમાં ગાંધીજી વિષે ઘણી અંતરંગ માહિતી પ્રકાશમાં આવી હતી.

"ગાંધીના ગુજરાતમાં આવું થઈ શકે? જેવા બાલિશ પ્રશ્ર્નો પૂછનારાઓની આંખો પહોળી થઈ જાય એવું ગાંધીજીનું વ્યક્તિત્વ આ રેકોર્ડિંગમાંથી સાફ ઊભરે છે. ઉમાશંકર જોષી વારંવાર કટાક્ષમાં કહેતા અને એમાં સંપૂર્ણ સત્ય હતું. ગાંધીજી ગાંધીવાદી ન હતા! જેમની પ્રતિક્રિયાઓ આપવામાં આવી છે એ લોકો ગાંધીજીની સૌથી નિકટ હતા અને એમના પ્રતિભાવ હિંદુસ્તાનના મૌખિક ઈતિહાસનો એક અંશ બની જાય છે. કેટલીક માહિતી ખરેખર રોચક પણ છે.

ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ સર્વપ્રથમ ૧૯૧૭માં બિહારમાં ગાંધીજીનાં સંપર્કમાં આવ્યા. ગાંધીજી પ્રથમવાર અમદાવાદની ક્લબમાં આવ્યા ત્યારે સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ બ્રિજ રમી રહ્યા હતા, અને એમની સાથે માવળંકર પણ હતા, જે પાછળથી લોકસભાના અધ્યક્ષ બન્યા હતા. ઔંધના એક નાના દેશી રાજ્યના રાજપુત્ર આપા પંત ત્રણચાર વર્ષ પછી આશ્રમમાં બેહોશ થઈ ગયા ત્યારે ગાંધીજીએ આપા પંતને માંસાહાર કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો અને લખ્યું હતું કે જો તમે શાકાહારી પ્રોટેઈન પચાવી ન શકતા હો તો તમારે માંસાહારી પ્રોટેઈન લેવું જ જોઈએ. તમારે માંસાહાર કરવો જ જોઈએ. (એક વાત એવી પણ છે કે અબ્દુલ ગફારખાન માટે પણ આવી વ્યવસ્થા થઈ હતી.)

રાઉન્ડ ટેબલ કૉન્ફરન્સ માટે ગાંધીજી ઈંગ્લૅંડ ગયા ત્યારે બર્નાર્ડ શો અને ચાર્લી ચેપ્લીન ગાંધીજીને મળ્યા હતા. દક્ષિણ આફ્રિકાના રાષ્ટ્રપતિ જનરલ સ્મટ્સે ગાંધીજીને મળીને ૧૭ વર્ષ પહેલાં ગાંધીજીએ જેલમાં બનાવીને સ્મટ્સને ભેટ આપેલાં ચપ્પલ પાછાં આપ્યાં હતાં! ગાંધીજીને અમેરિકા આવવાનું આમંત્રણ અપાયું ત્યારે ગાંધીજીએ મજાકમાં કહ્યું હતું કે અમેરિકામાં ૨૪ કલાક પછી મને પ્રાણીબાગમાં મૂકી દેવામાં આવશે. ઈંગ્લૅંડમાં બે ડિટેક્ટિવો સાર્જન્ટ અવન્સ અને સાર્જન્ટ રોજર્સને ગાંધીજીની સાથે જ સતત રાખવામાં આવ્યા હતા, જેમની સાથે ગાંધીજીની એટલી મૈત્રી થઈ ગઈ હતી કે હિંદુસ્તાન આવ્યા પછી બ્રિટિશ માલની હોળી કરનાર ગાંધીજીએ એમને માટે ખાસ આગ્રહપૂર્વક સરસ ઈંગ્લિશ ઘડિયાળોની ભેટ મોકલી હતી. ડૉ. વેરીઅર એલવીને જ્યારે પોતાની ધર્મપરિવર્તન કરવાની ઈચ્છા વિષે લખ્યું ત્યારે ગાંધીજીએ એમને પોતાના જ ખ્રિસ્તી ધર્મમાં રહેવાની સ્પષ્ટ સલાહ આપી હતી. ગાંધીજી લંડનની રાઉન્ડ ટેબલ કૉન્ફરન્સ માટે સ્ટીમરમાં કૅબિન-બર્થમાં નહીં પણ ડેકના સામાન્ય પ્રવાસી તરીકે ગયા હતા, જ્યાં ખાવાનું, સૂવાનું, પ્રાર્થના કરવાનું, બધું ખુલ્લામાં હતું. બાળકોએ આવીને ગાંધીજીની રજા માગી કે અમે ડેક પર નાચી શકીએ છીએ ત્યારે ગાંધીજીએ કહ્યું કે મારી સૂવાની જગ્યાની આસપાસ તમે નાચી શકો છો, પણ મારા ઉપર નહીં નાચતા! લંડનથી પાછા ફરતાં સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં ગાંધીજી પ્રખ્યાત ફ્રેંચ લેખક અને ગાંધીજીની જીવનકથા લખનારા રોમાં રોલાને મળ્યા હતા, જેમણે પિયાનો પર ગાંધીજીને બિટોવનની સિમ્ફની વગાડીને સંભળાવી હતી. રોમમાં ગાંધીજી વેટિકનમાં ગયા હતા, મીચેલ એન્જેલોનાં અમર ચિત્રો જોયાં પણ એમને સૌથી વધારે રસ પિત્તળના વિરાટ ક્રોસમાં પડ્યો હતો. એ ક્રોસની પાછળ જઈને જોઈ આવ્યા હતા, જ્યાં જવાની મનાઈ હતી.

નોઆખાલી પાસેના ગામમાં ગાંધીજી એક ધોબીના ઘરમાં રહ્યાં હતાં, કેરોસીનના લાલટેનના અજવાળામાં પત્રો લખતા, રોજ સવારે પાંચ મિનિટ બંગાળી શીખતા, એક ગામથી બીજા ગામ સુધી માઈલો ઉઘાડા પગે ચાલતા. એક આંધળી વૃદ્ધાએ ગાંધીજીને કહ્યું હતું, હું તમને જોવા માગું છું, બાપુ! હું તમને હાથથી અડું! ગાંધીજીએ એ વૃદ્ધાનો હાથ પકડ્યો ત્યારે એમની આંખોમાં આંસુ હતાં. એ વખતે ગાંધીજી ૭૭ વર્ષના હતા.

ગાંધીજીની અંગ્રેજ શિષ્યા મીરાંબહેન ઉર્ફ માર્ગરેટ સ્લેડે કહ્યું છે કે ગાંધીજીનો નિર્ણય હતો કે કૂતરાઓ મારી નાખવામાં અહિંસાના સિદ્ધાંતનું કોઈ ઉલ્લંઘન ન હતું. આશ્રમમાં એક વાછરડાંના શરીરમાં કીડા પડી ગયા, અને રોગ અસાધ્ય બની ગયો ત્યારે ગાંધીજીએ એ વાછરડાંને મારી નાખવાની અનુમતિ આપી હતી. મીરાંબહેને વર્ણન કર્યું છે કે બાપુ ઝૂક્યા, વાછરડાંનો આગલો પગ હાથમાં લીધો, ડૉક્ટરે એની પાંસળીઓમાં એક ઈંજેક્શન આપ્યું, એક ઝટકો લાગ્યો, અને વાછરડું મરી ગયું. બાપુ એક શબ્દ બોલ્યા નહીં, વાછરડાંના મોઢા પર એક કપડું ઢાંકીને ચાલ્યા ગયા. આ ઘટનાની બહુ તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આવી. રેહાના તૈયબજીએ કહ્યું કે બાપુએ મને એક પત્ર બતાવ્યો જે એક જૈન મિત્ર તરફથી આવ્યો હતો, લખ્યું હતું: ગાંધી, તમે વાછરડું મારી નાખ્યું છે. તમે ગૌહત્યા કરી છે, જો હું બદલામાં તમારી હત્યા ન કરું તો હું જૈન નથી.

ડૉ. ઝાકિર હુસેન કહે છે કે ગાંધીજી હંમેશને માટે રેંટિયો વપરાય એમ ઈચ્છતા ન હતા. ગાંધીજી એ મશીનના વિરોધી હતા જે મનુષ્યનું શોષણ કરે છે. જે વિરાટ મશીનોનો કોઈ માલિક નથી એ મશીનોના ગાંધીજી વિરોધી હતા. એ કહેતા કે જે મશીનનો માણસ પોતે માલિક બની શકે, વાપરી શકે એ આદર્શ મશીન હતું. (આજનાં કૉમ્પ્યુટરો માટે ગાંધીજીનો કદાચ વિરોધ ન હોત!) જેલમાં ગાંધીજીની પાછળ પ્રતિમાસ બ્રિટિશ સરકાર ૧૫૦ રૂપિયા ખર્ચ કરતી હતી ત્યારે જેલ સુપરિન્ટેન્ડન્ટે ઉપરી અધિકારીઓને લખ્યું કે આવા મહાન પુરુષ માટે સરકારે વધારે ખર્ચ કરવો જોઈએ. ગાંધીજીને ખબર પડી ત્યારે એમણે કહ્યું કે આ પૈસા ઈંગ્લૅંડથી આવતા નથી, મારા દેશવાસીઓના ખિસ્સામાંથી આવે છે. મારી પાછળ મહિને ૩૫ રૂપિયાથી વધારે તમે ખર્ચો એવું હું ઈચ્છતો નથી. ગાંધીજી માનતા કે અંકુશો વ્યક્તિના પ્રયત્નો અને જવાબદારીને રૂંધી નાંખે છે. ગાંધીજીની હત્યાની આગલી સાંજે, જાન્યુઆરી ૨૯, ૧૯૪૮ને દિવસે ઈંદિરા (ગાંધી) એમના નાનકડા પુત્ર રાજીવને લઈને ગાંધીજીને મળવા ગયાં હતાં. ઈંદિરા ગાંધી કહે છે કે બાપુ મારા નાના છોકરા સાથે રમવા લાગ્યા. અમે ગોળાકાર બનાવેલો એક ફૂલગુચ્છ લઈને બાપુ પાસે ગયાં હતાં, જે વાસ્તવમાં વાળમાં નાખવા માટે હતો. બાપુએ મારા દીકરા રાજીવને પૂછ્યું કે આ ફૂલો હું ક્યાં લગાવું? મારા માથા પર પહેરી લઉં? મારા દીકરાએ બાપુને કહ્યું: માથા પર તમે કેવી રીતે લગાવશો? તમારે વાળ તો છે જ નહીં? દાંડીકૂચ માટે એક પણ સ્ત્રીને પસંદ કરવામાં આવી ન હતી. અને દરેક આશ્રમવાસીએ ડાયરી લખવાની હતી. દાંડીકૂચ પછી ગાંધીજીને પકડવા માટે પુલિસ આવી ત્યારે ૧૮૨૭ના ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના કાનૂન નીચે વૉરંટ જારી થયું હતું. ગાંધીજીએ પુલિસની રજા લઈને બાવળનું દાતણ લઈને દાતણ કરવું શરૂ કર્યું હતું અને પુલિસને વૉરંટ વાંચવાની વિનંતી કરી હતી...!